دست‌نوشته رقیه خاتون س

دست‌نوشته رقیه خاتون س

نوشته شده در برنامه infinity painter
با قلم S 24 ultra
براش : خاتون

تولید : تیر ماه ۱۴۰۵

رُقَیّه دختر خردسال امام حسین(ع) که گفته شده در واقعه کربلا حضور داشت و همراه با اسیران کربلا به شام برده شد و در خرابه شام درگذشت. درباره اینکه آیا امام حسین(ع) چنین دختری داشته است یا نه، و نیز درباره نام و مزار منسوب به وی اختلاف‌نظرهایی وجود دارد. گفته شده نام رقیه در منابع کهن، در میان فرزندان امام حسین، ذکر نشده است. با این حال، مراجع تقلیدی همچون میرزا جواد تبریزی، ناصر مکارم شیرازی، حسین نوری همدانی و سید محمدعلی علوی گرگانی و حسین مظاهری، وجود حضرت رقیه و شهادت وی در خرابه شام و مزارش در شام را تأیید کرده‌اند.

گفته می‌شود نخستین کتابی که ماجرای شهادت رقیه در شام را مطرح کرده، کتاب کامل بهایی نوشته عمادالدین طبری (درگذشت ۷۰۰ق) است که در آن ماجرای دختر چهار ساله امام حسین(ع) در شام بدون اشاره به نام او ذکر شده است. منابع متأخرتر نام این دختر خردسال را رُقَیّه، زینب، فاطمه و زُبَیده گفته‌اند.

در شهر دمشق، زیارتگاهی منسوب به حضرت رقیه وجود دارد که پس از حرم حضرت زینب(س)، به‌عنوان دومین زیارتگاه این شهر مورد توجه و اهتمام شیعیان است. در میان شیعیان ایران، شب و روز سوم محرم به‌نام رقیه نامگذاری شده و برای او عزاداری می‌کنند.

رقیه ازجمله دختران امام حسین(ع)، امام سوم شیعیان، شمرده شده است. در دانشنامه امام حسین(ع) آمده است که منابع کهن و معتبری که نام فرزندان امام حسین(ع) را شمرده‌اند، دختری به نام رقیه برای او ذکر نکرده‌اند و به دو دختر به نام سکینه و فاطمه اشاره کرده‌اند؛ برخی دختر سومی به نام زینب را نیز نام برده‌اند.^[۱] برای نمونه شیخ مفید تنها سکینه و فاطمه را به‌عنوان دختران امام حسین(ع) ذکر کرده است.^[۲]

برپایه بررسی‌های نویسندگان دانشنامه امام حسین(ع)، تنها کسی که برای امام حسین،‌ چهار دختر نام برده، ابن‌فُندُق بیهقی، از نسب‌شناسان معروف قرن ششم قمری، است.^[۳] ابن‌فندق در کتاب لباب الانساب برای امام حسین(ع) چهار دختر با نام‌های فاطمه، سکینه، زینب و ام‌کلثوم نام می‌برد و می‌افزاید زینب و ام‌کلثوم در کودکی از دنیا رفتند.^[۴] وی در جای دیگری از کتابش می‌نویسد: از فرزندان امام حسین(ع)، جز زین‌العابدین، فاطمه، سکینه و رقیه باقی نماندند.^[۵] محمد بن طلحه شافعی (درگذشت ۶۵۲ق) در مَطالِبُ السَؤول^[۶] و علی بن عیسی اربلی در کشف الغمة^[۷] دختران امام را چهار تن دانسته، ولی تنها از زینب، سکینه و فاطمه نام برده و نام دختر چهارم را ذکر نکرده‌اند. نجم‌الدین طبسی از گزارش ابن‌فندق و محمد بن طلحه به این نتیجه رسیده که نام دختر چهارم امام حسین(ع) رقیه و کنیه او ام‌کلثوم است؛^[۸] البته نویسندگان دانشنامه امام حسین(ع) در این مطلب تردید کرده‌اند.^[۹]

برخی از منابع متأخر، رقیه را لقب دختر امام حسین(ع)^[۱۰] و نامش را زینب^[۱۱] یا فاطمه^[۱۲] دانسته‌اند. نام مادر رقیه در منابع تاریخی بیان نشده است،^[۱۳] اما برخی از محققان معاصر مادر او را ام‌اسحاق دختر طلحه گفته‌اند.^[۱۴]

در منابع به حضور رقیه در واقعه کربلا تصریح نشده است. با این حال در برخی نسخه‌های کتاب الملهوف که جملاتی از امام حسین(ع) خطاب به بازماندگان خود گزارش شده، از رقیه نام برده شده است؛ البته اشاره نشده که رقیه دختر امام حسین است.^{[۱۵][یادداشت ۱]} نجم‌الدین طبسی، با استناد به این جمله درصدد اثبات وجود دختری به نام رقیه برای امام حسین برآمده است؛^[۱۶] ولی این احتمال نیز ذکر شده‌ که منظور از رقیه، رقیه دختر امام علی(ع) و همسر مسلم بن عقیل باشد؛^[۱۷] در عین حال، گفته شده که این عبارت در بسیاری از نسخه‌های کتاب لهوف وجود ندارد.^[۱۸]

در کتاب ینابیع الموده با کمی تفاوت در همین عبارت، نام رقیه در کنار نام سکینه دختر امام حسین(ع) آمده است.^[۱۹]

گفته شده نخستین کتابی که ماجرای شهادت دختر خردسالی از امام حسین(ع) را در شام مطرح کرده است، کتاب کامل بهایی نوشته عمادالدین طبری (درگذشت ۷۰۰ق) است.^[۲۰] به گزارش عمادالدین طبری، دختری چهار ساله همراه اسیران کربلا در شام بود. او شبی پدر را در خواب دید و هنگامی که از خواب بیدار شد، بسیار گریه و بی‌تابی می‌کرد و پدرش را می‌خواست. یزید با شنیدن صدای گریه او، دستور داد سر امام حسین را نزد او ببرند. این دختر با دیدن سر بریده پدر ترسید و رنجور شد و به همین خاطر درگذشت.^[۲۱]

برخی از گزارش‌هایی که درباره چگونگی وفات دختر خردسالی منسوب به امام حسین(ع) در خرابه شام وجود دارد، از این قرار است:

• عمادالدین طبری در کامل بهایی نام دختر را ذکر نکرده، ولی سن او را چهار سال و وفات او را چند روز پس از دیدن سرِ پدر در خانه یزید گزارش کرده است.^[۲۲] بنابر گزارش محدث قمی از کامل بهایی، دختر امام حسین(ع) پس از دیدن سر پدر و چند جمله سخن گفتن با او همان موقع جان داده و از دنیا رفته است.^[۲۳]
• ملا حسین کاشفی (درگذشت ۹۱۰ق) مطالب طبری را با تفصیل بیشتری نقل کرده،‌ ولی نام دختر امام حسین را ذکر نمی‌کند، و او را چهار ساله ذکر می‌کند.^[۲۴] کاشفی محل درگذشت او را کاخ یزید و زمان آن را لحظه دیدن سر بریده پدر ذکر کرده است.^[۲۵]
• فخرالدین طُریحی (درگذشت ۱۰۸۵ ق) در کتاب منتخب طریحی بدون اشاره به نام دختر، نخستین کسی^[۲۶] است که او را سه ساله دانسته و درددل و سخن گفتن او با پدرش را گزارش کرده است.^[۲۷]
• محمدحسین ارجستانی در اواخر قرن سیزدهم قمری، نام کودک را زُبَیْده، سن او را سه سال، محلّ حادثه را خرابه شام گزارش کرده است.^[۲۸] ارجستانی پیش از ذکر این حادثه، به حضور دختری از امام حسین(ع) به نام رقیه در شام اشاره کرده است.^[۲۹] گفته می‌شود این نخستین منبعی است که نام کودک را مطرح و محل درگذشت او را خرابه شام ذکر کرده است.^[۳۰]
• محمدجواد یزدی در اوایل قرن چهاردهم، محل حادثه را خرابه شام دانسته و گفته است در نام او اختلاف است که زُبَیده، رُقَیه، زینب، سُکَیْنَه یا فاطمه بوده است.^[۳۱]
• سید محمدعلی شاه‌عبدالعظیمی (درگذشتهٔ ۱۳۳۴ق)، برای نخستین بار،^[۳۲] نام کودک را رقیه و سنّ او را سه سال آورده است.^[۳۳]
• شیخ عباس قمی (درگذشت ۱۳۵۹ق) نیز این ماجرا را از کامل بهائی نقل کرده و نامی از آن دختر چهار ساله نبرده است.^[۳۴]
• ذبیح‌الله محلاتی در ریاحین الشریعة^[۳۵] و محمدمهدی حائری در معالی السبطین^[۳۶] با اینکه ماجرای این دختر را از کامل بهایی نقل کرده‌اند، ولی اسم او را رقیه ذکر می‌کنند.
• سید محمدجواد ذهنی تهرانی (درگذشت ۱۳۸۱ش)، نام دختر را بدون اشاره به سنش، فاطمه گفته است.^[۳۷]

درباره اصل وجود دختری به نام رقیه و درگذشت او در شام و مزارش اختلاف‌نظرهایی وجود دارد.

مراجع تقلیدی همچون میرزا جواد تبریزی، ناصر مکارم شیرازی، حسین نوری همدانی و سید محمدعلی علوی گرگانی و حسین مظاهری، وجود حضرت رقیه و شهادت وی در خرابه شام و مزارش در شام را تأیید کرده و مسلم دانسته‌اند.^[۳۸]

مرتضی مطهری ماجرای درگذشت دختر امام حسین(ع) در شام را از تحریفات لفظی واقعه عاشورا دانسته است.^[۳۹] عزیزالله خوشوقت، از علمای تهران، نیز در یکی از برنامه‌های تلویزیونی ایران، رقیه را دختر یکی از شهدای کربلا دانسته و گفته بود در تاریخ، اسمی از رقیه به‌عنوان دختر امام حسین(ع) نیامده است.^[۴۰] سخنان خوشوقت، موجی از مخالفت‌ها و واکنش‌ها را در ایران در پی داشت.^[۴۱] به گزارش برخی خبرگزاری‌ها، خوشوقت به تحریف سخنانش اعتراض کرده و اصل وجود رقیه دختر امام حسین(ع) و قبر وی را مسلم دانسته است.^[۴۲]

گفته شده در اینکه درگذشت رقیه در ماه صفر بوده، تردیدی نیست، اما درباره روز آن اطلاع دقیقی در دست نیست. با این حال، برخی از تقویم‌های رایج شیعی،‌ پنجم صفر را روز وفات او بیان کرده‌اند.^[۴۳]

در شهر دمشق زیارتگاهی منسوب به رقیه وجود دارد که پس از حرم حضرت زینب(س)، به عنوان دومین زیارتگاه مورد توجه و اهتمام شیعیان است.^[۴۴] گفته شده این زیارتگاه همان مکانی است که رقیه در آنجا از دنیا رفت و دفن شد؛^[۴۵] در نزدیکی باب الفرادیس (یکی از دروازه‌های تاریخی دمشق) و در فاصله کمی از مسجد اموی و بازار شام.^[۴۶] در انتساب این حرم به رقیه دختر امام حسین(ع) یا رقیه دختر امام علی(ع) اختلاف‌نظر وجود دارد. به گزارش احمد خامه‌یار، تاریخ‌پژوه شیعه، حرم حضرت رقیه در اصل زیارتگاه راس الحسین در دمشق بوده که بنابه قولی، محل دفن سر امام حسین(ع) دانسته شده است. در منابع مربوط به دوره عثمانی، این زیارتگاه، به عنوان مزار حضرت رقیه معرفی شد؛ البته رقیه در منابع قدیمی‌تر، دختر امام علی(ع)، و در منابع جدیدتر، دختر امام حسین(ع) معرفی شده است.^[۴۷]

در میان شیعیان ایران، شب و روز سوم محرم به نام رقیه نامگذاری شده و برای او عزاداری می‌کنند.^[۴۸] نوحه‌ها و اشعار زیادی نیز در رثای وی سروده شده است.^[۴۹]

مساجد و حسینیه‌ها و هیئت‌های متعددی در ایران به نام رقیه نامگذاری شده است. براساس آمار وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران در سال ۱۴۰۱ش، در ایران بیش از ۶۰ مسجد به نام حضرت رقیه نامگذاری شده است.^[۵۰] روضه‌خوانان معمولاً عباراتی را که شیخ عباس قمی در نَفَس المَهْموم از زبان او خطاب به پدرش نقل کرده در سوگش می‌خوانند:

محمدحسین غروی اصفهانی مجتهد و عارف شیعی نیز در دیوانش شعر بلندی به عنوان زبان حال از زبان رقیه(س) سروده است که مطلعش چنین است.

مجمع جهانی خادمان حضرت رقیه(س)، از سال ۱۳۹۳ش^[۵۳] هر ساله در پنجم صفر به مناسبت شهادت رقیه دختر امام حسین(ع)، در مناطق مختلف ایران و کشورهای اسلامی همچون کربلا، نجف، مشهد، قم و کاظمین با برپایی سفره نمادین حضرت رقیه مراسم عزاداری برگزار می‌کنند.^[۵۴]

آثار متعددی به فارسی و عربی پیرامون اثبات وجود رقیه و ماجرای درگذشتش نگاشته شده است. در اثری با عنوان «کتاب‌شناسی حضرت رقیه» بیش از ۱۵۰ کتاب فهرست و معرفی شده است.^[۵۵] برخی از این کتاب‌ها عبارتند از:

• ستاره درخشان شام: حضرت رقیه دختر امام حسین(ع)، علی ربانی خلخالی، قم، مکتب الحسین(ع)، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
• دختر اشک؛ پژوهشی پیرامون حضرت رقیه سلام‌الله‌علیها، نوشته محمد عندلیب همدانی با همکاری معاونت پژوهشی مؤسسه علمی فرهنگی حداث الحسین(ع).
• تحقیق و پژوهشی پیرامون حضرت رقیه(ع) فرزند سیدالشهداء امام حسین(ع)، تألیف جعفر تبریزی، قم، دار الصدیقة الشهیده، چاپ اول،‌ ۱۳۹۰ش.
• داستان غم‌انگیز حضرت رقیه علیهاالسلام، نوشته علی شیرازی، انتشارات خط مقدم.